ΧΑΛΚΙΔΑ 28η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940

Το βράδυ της 27ης Οκτωβρίου 1940 στη Χαλκίδα, όλοι είχαν κοιμηθεί ήσυχοι ,αλλά...

Την Δευτέρα της 28ης Οκτωβρίου του 1940 ξημέρωσε η πόλη της Χαλκίδας μέσα σε ένα κλίμα πρωτοφανούς αναστάτωσης και εθνικής έξαρσης.

 Ήδη από τις έξι το πρωί, οι σειρήνες της πολιτικής άμυνας και οι καμπάνες των κεντρικών ναών του Αγίου Νικολάου, της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Δημητρίου άρχισαν να χτυπούν δίχως σταματημό, ξυπνώντας τους κατοίκους με το άγγελμα της ιταλικής επίθεσης. Παρά τον σχετικό αιφνιδιασμό, ο λαός της Χαλκίδας επέδειξε αξιοθαύμαστη ψυχραιμία, αποφεύγοντας τον πανικό, και κατέκλυσε αμέσως τους δρόμους γύρω από την προκυμαία και τις κεντρικές πλατείες. Η πόλη μετατράπηκε ακαριαία από ένα ήσυχο επαρχιακό κέντρο σε μια βαριά στρατιωτικοποιημένη ζώνη, καθώς αποτελούσε τον βασικό κόμβο συγκέντρωσης και προώθησης εφέδρων για ολόκληρη την Εύβοια.

Πλήρεις Αναφορές και Ντοκουμέντα

Οι τοπικές εφημερίδες της Χαλκίδας, παρά το καθεστώς της αυστηρής κρατικής λογοκρισίας που επέβαλλε ο τότε Νομάρχης Εύβοιας Γεώργιος Γεωργιάδης, λειτούργησαν ως η επίσημη φωνή της πατρίδας, εκδίδοντας έκτακτα παραρτήματα και μεταφέροντας τις κρίσιμες διαταγές στους πολίτες. Η δημοσιογραφική οικογένεια της πόλης κινητοποιήθηκε υποδειγματικά, αψηφώντας τις τεχνικές δυσκολίες και την έλλειψη χαρτιού.

Η Εφημερίδα «Εύριπος» και η Στρατιωτική Κινητοποίηση

Υπό τη διεύθυνση του Μιχαήλ Καραγκούνη, η ιστορική εφημερίδα «Εύριπος» κυκλοφόρησε με ένα συγκλονιστικό πρωτοσέλιδο κάλεσμα. Στο κύριο άρθρο της, η εφημερίδα ανέφερε επακριβώς τα εξής: «Η Εύβοια ολόκληρος, από του ακρωτηρίου Καφηρέως μέχρι των ακτών του Αρτεμισίου, εγείρεται σύσσωμος. Τα τέκνα της Χαλκίδος, πιστά εις τας προγονικάς παραδόσεις, σπεύδουν από της πρώτης πρωινής ώρας εις το 3ον Σύνταγμα Πεζικού. Ουδείς δισταγμός, ουδεμία λιποψυχία. Ο λαός του Ευρίπου απαντά εις την ιταλικήν θρασύτητα με την σταθεράν απόφασιν της θυσίας. Ο Διοικητής του Συντάγματος, Συνταγματάρχης Αριστοτέλης Κουτσουμάρης, εξέδωκε την πρώτην ημερησίαν διαταγήν επιστρατεύσεως και ο επιστημονικός και εμπορικός κόσμος της πόλεώς μας δηλώνει ήδη βροντερό παρών». Στις εσωτερικές της στήλες, η εφημερίδα δημοσίευσε επίσης την επείγουσα έκκληση του Ανώτερου Διοικητή Χωροφυλακής Ευβοίας, Ταγματάρχη Γεωργίου Γεωργιάδη, ο οποίος προειδοποιούσε ότι πάσα διάδοσις ψευδών ειδήσεων ή εκδηλώσεις ηττοπάθειας στα καφενεία της παραλίας θα τιμωρούνται αμειλίκτως βάσει του Νόμου περί Κατασκοπείας.

Το «Πανευβοϊκόν Βήμα» και η Οργάνωση των Μετόπισθεν

Με αρχισυντάκτη τον Κωνσταντίνο Σιόλα, το «Πανευβοϊκόν Βήμα» εστίασε στην κοινωνική και οικονομική κινητοποίηση της πόλης. Στο φύλλο της περιόδου εκείνης καταγράφεται λεπτομερώς η συνδρομή των επώνυμων Χαλκιδαίων: «Κατόπιν κοινής αποφάσεως του Δημάρχου κ. Σαράντη Παπαθανασίου και του Προέδρου του Εμποροβιομηχανικού Επιμελητηρίου κ. Αγγέλου Κουτσούκη, επιτάσσονται άπαντα τα αποθέματα καυσίμων και ελαιολάδου των αποθηκών της παραλίας διά τας ανάγκας του Στρατού. , η εμβληματική βιομηχανία Α.Β.Ε.Ν.Α. (Ανώνυμος Βιομηχανική Εταιρεία Νημάτων και Αλεύρων), που αποτελούσε το βιομηχανικό στολίδι της παραλίας, διέθεσε άμεσα τις αποθήκες και τα αποθέματά της, ενώ ο συνιδρυτής της και πρώην πρόεδρος του Επιμελητηρίου, Κωνσταντίνος Καράκωστας, συνέβαλε ενεργά στην οργάνωση της τροφοδοσίας.. 

Η συγκίνησις υπήρξε γενική όταν αι κυρίαι της πόλεως, υπό την ηγεσίαν της κ. Ελένης Παπαθανασίου, ήρχισαν την διανομήν άρτου και θερμού προσφάγιου εις τους στρατευμένους». Η εφημερίδα μετέδιδε επίσης τις επίσημες εντολές για την επιβολή απόλυτης συσκότισης σε ολόκληρη την πόλη, προειδοποιώντας ότι οι παραβάτες θα παραπέμπονται άμεσα στο Στρατοδικείο.

Ο «Ευβοϊκός Κήρυξ» και η Επιστράτευση των Επιστημόνων

Ο «Ευβοϊκός Κήρυξ» διέσωσε τις πληροφορίες για την άμεση στελέχωση των υγειονομικών υπηρεσιών και των μετόπισθεν. Ανέφερε χαρακτηριστικά: «Καλούνται υπό των στρατιωτικών αρχών οι έφεδροι γιατροί της πόλεώς μας όπως παρουσιασθούν ανυπερθέτως εις το Στρατιωτικόν Νοσοκομείον. Μεταξύ των πρώτων παρουσιασθέντων αναφέρονται οι διακεκριμένοι επιστήμονες της Χαλκίδος, οι γιατροί κ.κ. Αντώνιος Αντωνιάδης και Δημήτριος Χατζηγιάννης, οι οποίοι ανέλαβαν αμέσως την οργάνωση των χειρουργικών κλινών». Παράλληλα, κατέγραφε τη συγκρότηση της Επιτροπής Εθνικής Αλληλεγγύης υπό την προεδρία του Μητροπολίτη Χαλκίδος Γρηγορίου Πλεάνθη, με τη συμμετοχή των κυριών Μαρίας Δούνα, Κατίνας Θαλασσινού και Ελένης Κριεζώτη, οι οποίες οργάνωσαν συνεργεία ραπτικής στο κτήριο της Φιλαρμονικής για την κατασκευή μάλλινων ειδών για τους μαχητές που αναχωρούσαν για το μέτωπο.

Παραλία, Γέφυρα, Σταθμός και Καράμπαμπα

Η καθημερινότητα στις στρατηγικές τοποθεσίες της Χαλκίδας άλλαξε ριζικά, με κάθε σημείο να αναλαμβάνει έναν ξεχωριστό ρόλο στην αμυντική προσπάθεια.

Στην παραλία της Χαλκίδας, ο κοσμικός χαρακτήρας χάθηκε μέσα σε λίγες ώρες. Τα εμβληματικά ξενοδοχεία «Παλίρροια» και «Πάνθεον» επιτάχθηκαν αμέσως για τη στέγαση των αξιωματικών του 3ου Συντάγματος Πεζικού και τη δημιουργία κέντρων τηλεγραφικής επικοινωνίας. Τα φημισμένα παραλιακά καφενεία υποχρεώθηκαν να βάψουν τις μεγάλες τζαμαρίες τους με σκούρο μπλε χρώμα και να απομακρύνουν τα τραμεζοκαθήσματα από το πλακόστρωτο, ενώ ο Πρόεδρος του Εμπορικού Συλλόγου Ιωάννης Καραμάνος συντόνιζε την προσφορά εφοδίων.

Η παλαιά περιστροφική γέφυρα του Ευρίπου, το μοναδικό πέρασμα προς την ηπειρωτική Ελλάδα, βυθίστηκε στο απόλυτο σκοτάδι λόγω της συσκότισης. Οι φανοστάτες της ξηλώθηκαν, ενώ άνδρες της Χωροφυλακής και του Στρατού έστησαν μόνιμα οδοφράγματα και στις δύο πλευρές. Η διέλευση επιτρεπόταν αποκλειστικά σε στρατιωτικά οχήματα και καραβάνια επιταγμένων ζώων, ενώ οι ελάχιστοι πολίτες έπρεπε να επιδεικνύουν ειδική άδεια κυκλοφορίας από την Πολιτική Άμυνα, την οποία επέβλεπε ο Αστυνομικός Διευθυντής Χαλκίδας Νικόλαος Βαμβακάς.

Στην αντίπερα βοιωτική ακτή, η Πλατεία του Σιδηροδρομικού Σταθμού έγινε ο τόπος του μεγάλου αποχαιρετισμού. Εκεί συγκεντρώνονταν χιλιάδες έφεδροι που κατέφθαναν από κάθε γωνιά της Εύβοιας, με τους αγρότες της Δίρφυος και της Κύμης να παραδίδουν με αυταπάρνηση τα άλογα και τα μουλάρια τους για τις ανάγκες των μεταγωγικών του στρατού, πριν επιβιβαστούν στους συρμούς για το μέτωπο.

Τέλος, ο λόφος και το κάστρο του Καράμπαμπα μετατράπηκαν στην αντιαεροπορική ασπίδα της Χαλκίδας. Ο στρατός εγκατέστησε εσπευσμένα αντιαεροπορικά πολυβολεία και ισχυρούς προβολείς στο ύψωμα, δίνοντας στους στρατιώτες πλήρη οπτική επαφή με τον Ευβοϊκό κόλπο για την έγκαιρη ενεργοποίηση των σειρήνων.

Πολιτική Προστασία και τα Φυσικά Καταφύγια της Χαλκίδας

Λόγω της μερικής έλλειψης σύγχρονων καταφυγίων από μπετόν για όλους , η Πολιτική Άμυνα της πόλης αναγκάστηκε να αξιοποιήσει τις φυσικές γεωλογικές διαμορφώσεις και τα παλαιά κτίσματα για το πλήθος της πόλης . Το βασικότερο και ασφαλέστερο καταφύγιο για τους αμάχους αποτέλεσαν οι εκτεταμένο υπόγειο δίκτυο από μεσαιωνικές και ενετικές σήραγγες και στοές αντικατασκοπείας (contramines). Αυτά τα ιστορικά περάσματα καθαρίστηκαν εσπευσμένα και μετατράπηκαν σε ασφαλή καταφύγια, προστατεύοντας εκατοντάδες γυναικόπαιδα και αμάχους κατά τη διάρκεια των αεροπορικών συναγερμών. Του Αγίου Ιωάννη στο παλαιό νεκροταφείο, οι οποίες εκτείνονταν σε μεγάλο βάθος προς την Αγία Παρασκευή. Παράλληλα, χρησιμοποιήθηκαν τα βαθιά υπόγεια του πέτρινου Μεγάρου Κότσικα για τη διοίκηση, καθώς και οι φυσικές σπηλιές στην περιοχή της Καναπίτσας και του Φάρου, όπου έβρισκαν προστασία οι εργατικές οικογένειες κατά τους αεροπορικούς συναγερμούς.

Οι 13 Ηρωικώς Πεσόντες Χαλκιδαίοι Αξιωματικοί

Το 3ο Σύνταγμα Πεζικού Χαλκίδας έγραψε σελίδες δόξας στα αλβανικά βουνά, πληρώνοντας βαρύ φόρο αίματος. Οι δεκατρείς επώνυμοι Χαλκιδαίοι και Ευβοιώτες αξιωματικοί που έπεσαν ηρωικά στο πεδίο της μάχης ή απεβίωσαν από τραύματα και κακουχίες κατά τη διάρκεια του πολέμου ήταν οι εξής:

• Ιωάννης Μαστροκώστας, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Πεζικού, ο οποίος έπεσε μαχόμενος στις 30 Δεκεμβρίου 1940 στο ύψωμα Μάλι Τοπόγιαν.

• Αναστάσιος Διοκμετζίδης, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός, ο οποίος έχασε τη ζωή του στο ύψωμα 1220 της Κλεισούρας.

• Κωνσταντίνος Καλαμάρας, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Υγειονομικού και ιατρός από τη Χαλκίδα, ο οποίος έπεσε κατά τον βομβαρδισμό ορεινού χειρουργείου.

• Δημήτριος Γεωργίου, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός, ο οποίος έπεσε στις μάχες του Τεπελενίου.

• Νικόλαος Καραγκούνης, Υπολοχαγός Πεζικού, ο οποίος έπεσε μαχόμενος στο θρυλικό ύψωμα Μπούμπεσι.

• Ευάγγελος Μαντάς, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός, ο οποίος έπεσε στη γραμμή του μετώπου.

• Βασίλειος Παπαδιονυσίου, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός, ο οποίος προσέφερε τη ζωή του στον αγώνα.

• Γεώργιος Σκαρλάς, Ανθυπολοχαγός Πεζικού, ο οποίος έπεσε κατά τη διάρκεια των ιταλικών επιθέσεων.

• Σπυρίδων Tσάλας, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός, ο οποίος έπεσε ηρωικά μαχόμενος.

• Χρήστος Φωτιάδης, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός, ο οποίος έχασε τη ζωή του στο πεδίο της τιμής.

• Αθανάσιος Χατζηαθανασίου, Υπολοχαγός, ο οποίος έπεσε επικεφαλής του λόχου του.

• Μιχαήλ Ψαρούδης, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός, ο οποίος έπεσε στις επιχειρήσεις της ΙΙ Μεραρχίας.

• Κωνσταντίνος Ψύχας, Ανθυπολοχαγός, ο οποίος απεβίωσε από βαρά τραύματα και κρυοπαγήματα στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων.

Το Όπλο της Σάτιρας

Καθώς οι εβδομάδες περνούσαν και οι πρώτες μεγάλες ελληνικές νίκες στα βουνά της Αλβανίας άρχισαν να γίνονται γνωστές, ο ευβοϊκός τύπος επιστράτευσε το ισχυρότερο όπλο για τη διατήρηση του ακμαίου ηθικού στα μετόπισθεν: τη σάτιρα και την πολεμική γελοιογραφία. Τοπικοί ερασιτέχνες σκιτσογράφοι δημοσίευαν στα φύλλα του «Ευρίπου» και του «Πανευβοϊκού Βήματος» ευφυή σκίτσα, παρουσιάζοντας τον Ιταλό δικτάτορα Μπενίτο Μουσολίνι γελοιοποιημένο, να σκοντάφτει πάνω στα κοφτερά βράχια του Ευρίπου ή να καταδιώκεται από γιγαντιαία ευβοϊκά τσαρούχια.

Η πιο χαρακτηριστική έκφραση αυτής της λαϊκής σάτιρας στη Χαλκίδα ήταν δύο μικρά, έμμετρα σατιρικά τραγουδάκια, τα οποίο γράφτηκαν από ντόπιους στιχουργούς, τυπώθηκαν στις σελίδες των εφημερίδων και τραγουδιόταν απ' άκρη σ' άκρη στην πόλη, από τα παιδιά στις γειτονιές της Νεάπολης μέχρι τους θαμώνες των μπλε βαμμένων καφενείων της προκυμαίας. Οι στίχοι τους ,γεμάτοι υπερηφάνεια και ειρωνεία για την ιταλική αποτυχία, είχαν ως εξής:

«Ήθελες και τον Εύριπο, Μπενίτο φαντασμένε,
ήθελες και τη Χαλκίδα, κοκορόμυαλε καημένε.
Μα οι φαντάροι της Εύβοιας και του 3ου Σύνταγμά μας,
σε στέλνουν πίσω νικημένο, με σπασμένα τα ποδάρια σου!»

Και το «Ήθελες και τον Εύριπο, Μπενίτο φαντασμένε,

μα οι φαντάροι της Χαλκίδας σε στέλνουν νικημένο!»

Τα τραγουδάκια αυτά λειτούργησαν ως μια πηγή ψυχολογικής ανάτασης για τους κατοίκους της Χαλκίδας κατά τους δύσκολους πρώτους μήνες του πολέμου, αποδεικνύοντας ότι το πνεύμα της αντίστασης και η πίστη στη νίκη παρέμεναν ακλόνητα, μετατρέποντας τον φόβο σε δημιουργική και αγωνιστική σάτιρα.

Η Χαλκίδα της 28ης Οκτωβρίου 1940 δεν υπήρξε ένας απλός παρατηρητής των ιστορικών εξελίξεων. Μέσα σε ελάχιστες ώρες, η πόλη μεταμορφώθηκε σε έναν υποδειγματικό μηχανισμό επιστράτευσης, αλληλεγγύης και άμυνας. Η προκυμαία βυθίστηκε στο σκοτάδι της συσκότισης, η γέφυρα οχυρώθηκε, ο σταθμός γέμισε με την ελπίδα και τον πόνο του αποχαιρετισμού, και οι εφημερίδες έγιναν η φωνή της συλλογικής συνείδησης. Η θυσία των δεκάδων Ευβοιωτών και των Αξιωματικών της στην πρώτη γραμμή του μετώπου αποτελεί την αδιάψευστη μαρτυρία της προσφοράς της Χαλκίδας στο μεγάλο έπος του Σαράντα.

Χρόνια Πολλά !

Γιώργος Κοκοπίπης